Yakın tarihimiz üzerine önemli eserlere imza atan sosyolog Niyazi Berkes bu çalışmasında Osmanlı-Türk modernleşmesi üzerine eğiliyor.

Çağdaşlaşma, Berkes’in “secularism”e karşılık olarak kullandığı kavram. Onun penceresinden Türk modernleşmesi veya “Türkiye’de Çağdaşlaşma”, din-devlet ayrımını aşan bir şekilde ekonomi, toplum, idare, günlük hayat gibi alanlarda “kutsallaşmış gelenek boyunduruğundan kurtulma” sürecini ifade eder.

Kitapta Osmanlı’nın klasik dönemindeki dünyayı algılama biçimlerinin 18. yüzyıldan itibaren nasıl değişmeye başladığı ve hangi duraklardan geçilerek Cumhuriyet aydınlanmasına gelindiği detaylı bir şekilde anlatılıyor. Yapılan yeniliklerin kronolojik dökümünün ötesinde bu yenilik hareketleriyle birlikte öne çıkan kavramların Osmanlıların fikir dünyasında açtığı ufuklar ve yarattığı zihniyet değişimlerinin altı çiziliyor. 19. yüzyıl ortalarına doğru “maarif” kavramının “eğitim”den daha geniş, klasik medrese eğitiminin karşısında yeni bilgilerle tanışmayı ifade eden, hatta “aydınlanma”ya karşılık gelen anlamı gibi…

Berkes, reform hareketlerini yürürlüğe koyan devlet ricâlinin dışında Yeni Osmanlılar, Jön Türkler, Türkçüler, İslâmcılar, Batıcılar gibi farklı aydın gruplarının kendi dönemlerinde ortaya koyduğu yaklaşımları da tarihsel süreç içindeki işlevleriyle birlikte ele alıyor. Bahsedilen konular aynı zamanda yoğun bir eleştirellikle değerlendiriliyor. Örneğin 1876 Anayasası’nın 2. Abdülhamit istibdadına davetiye çıkaran yapısına dikkat çekiliyor.

İkinci Meşrutiyet ve sonrasındaki fırtınalı yılların enkazı üzerine kurulan Cumhuriyet’in hem Osmanlı modernleşme birikiminden devraldığı miras ile arasındaki sürekliliğe hem de Cumhuriyet Devrimi’ni söz konusu çağdaşlaşma sürecinden ayıran “kopuş” niteliklerine değiniliyor. İslâm-Osmanlı temeli yerine ulusal egemenlik temeline dayanmanın daha radikal reformların önünü açmasının Türk modernleşmesindeki en kritik virajlardan biri olduğu belirtiliyor. Cumhuriyet reformlarının daha önceki dönemlerde tartışılan konular olduğunu belirten yazara göre “Fakat asıl büyük sorun olan saltanat-hilâfet sisteminin çözülüşünden sonradır ki ötekilerin çözüm yolları kendiliklerinden açılmıştır.”

Niyazi Berkes’in 1964’te McGill Üniversitesi’nde yayınlanan çalışması “The Development of Secularism in Turkey”in temeli üzerine 1973’te yazılan Türkiye’de Çağdaşlaşma, Osmanlı-Türk modernleşmesi hakkındaki en yetkin ve özgün çalışmalardan biri olma özelliğini aradan geçen yaklaşık yarım asra rağmen koruyor.

Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları